نخستین مدارس نوین ایران
مدارس پسران
دارالفنون
در سال‌های سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار، با وجود بازگشایی دارالفنون، اقدامات آموزشی در همین حد باقی ماند و دانش‌آموزان دوره ابتدایی همچنان در مکتب‌خانه‌ها درس می‌خواندند. اما از آغاز سلطنت مظفرالدین‌شاه، به‌دلیل آشنایی بیشتر مردم با فرنگستان و رواج افکار نو، گروهی از ثروتمندان که خود را روشنفکر می‌دانستند به تأسیس مدارس ابتدایی و متوسطه روی آوردند و در ایجاد مدارس نوین به سبک اروپایی پیشگام شدند.
این‌ها همه جدا از تلاش‌های میرزا حسن رشدیه، از بنیان‌گذاران مدارس نوین، برای ایجاد مدرسه در تبریز، مشهد و تهران بود؛ او شاید چون ایرانی بود، با سرزنش و آزار هموطنان روبه‌رو شد.
دبستان ارفع‌الدوله
ارفع‌الدوله، سفیر ایران در یکی از کشورهای اروپایی، با سرمایه شخصی دبستانی به نام خود ایجاد کرد. گروهی از دانش‌آموزان در آن به‌صورت شبانه‌روزی و رایگان آموزش می‌دیدند و حتی هزینه لباس و خوراک آنان را بانی مدرسه می‌پرداخت.
مدرسه رشدیه
مدرسه رشدیه را میرزا حسن رشدیه در سال ۱۲۶۸ شمسی در ششگلان تبریز تأسیس کرد. مدارس ملی با شکلی نزدیک به مدارس غربی، ابتدا با ایجاد نخستین مدرسه پسرانه به دست میرزا حسن رشدیه (۱۲۳۹–۱۳۲۳ هـ) در سال ۱۳۰۵ هـ در منطقه ششگلان تبریز بنیان نهاده شد. این مدرسه پس از دورانی موفق، با مخالفت و آزار متعصبان و قشری‌ها روبه‌رو شد که آن را مخالف آموزش‌های مکتبی خود می‌دانستند. سرانجام اراذل و اوباش به مدرسه هجوم بردند و آن را ویران کردند و رشدیه به مشهد گریخت.
این مرد بزرگ که باوری میهن‌دوستانه به هدف خود داشت، دوباره به تبریز بازگشت و مدرسه‌اش را نزدیک بازار بنیان نهاد، اما بار دیگر با هجوم اوباش ویران شد و او دوباره به مشهد رفت. پایداری و تلاش او برای اعتقادش سبب شد که بارها در تبریز و در محله‌هایی مانند جبه‌خانه، چرنداب، ششگلان و نوبر برای کودکان فقیر مدرسه بگشاید. هر بار با هجوم، تهدید و ضرب‌وجرح معلمان و دانش‌آموزان روبه‌رو شد و حتی یکی از دانش‌آموزان کشته شد. این بار که به مشهد رفت، در آنجا نیز مدرسه‌ای گشود که بر اثر هجوم مخالفان ویران شد و خود او نیز مورد حمله قرار گرفت و دستش شکست.
میرزا حسن رشدیه در بازگشت به تبریز مدرسه دیگری در لیلی‌آباد بنیان نهاد که دوباره تخریب شد. پس از آن، با فروش مزرعه‌ای از خود در تبریز، هفتمین مدرسه را ساخت؛ این بار مدرسه با بمب و مواد آتش‌زا ویران شد و پای او تیر خورد. پس از این ماجرا به قفقاز رفت. این مرد خستگی‌ناپذیر در ایروان مورد حمایت برخی روشن‌اندیشان قرار گرفت و مدرسه‌ای بنیان گذاشت که پس از دعوت امین‌الدوله برای بازگشت به ایران، آن را به برادرش واگذار کرد.
او در بازگشت به ایران، با حمایت اصلاح‌طلبانی چون امین‌الدوله، نخستین مدرسه خود را در تهران بنا کرد که خوشبختانه با وجود کارشکنی‌ها و مخالفت‌ها برقرار ماند. در پایان عمر به قم رفت و با حمایت عبدالکریم حائری، رئیس حوزه علمیه و مردی معتدل، مدرسه‌ای بنیان نهاد. او در سال ۱۳۲۳ هـ در قم درگذشت.
مدرسه رشدیه نخستین دبستان به سبک نوین در ایران بود. پس از چند سال، به‌علت تخریب بنا، مدرسه دیگری در کوی جبه‌خانه ساخته شد و این مدرسه سرانجام به محل کنونی در خیابان ارتش جنوبی تبریز منتقل شد. رشدیه پس از تلاش‌های فراوان برای ساخت مدارس متعدد، در ۹۷ سالگی درگذشت.
وصیت او چنین بود: «مرا در محلی به خاک بسپارید که هر روز شاگردان مدارس از روی گورم بگذرند و روحم از این بابت شاد شود.»
مدرسه شوکتیه
مدرسه شوکتیه نخستین مؤسسه آموزشی شهرستان بیرجند بود. این مدرسه در سال ۱۲۶۹ هـ.ش از محل موقوفات شوکت‌الملک اول، با عنوان حسینیه شوکتیه ساخته شد و در ۱۲۸۲ هـ.ش به مدرسه تبدیل شد. پس از دارالفنون تهران، رشدیه تبریز و مدارس کیخسرو شاهرخ در کرمان، چهارمین مدرسه‌ای بود که آموزش به سبک جدید را در ایران آغاز کرد. شوکتیه ابتدا ابتدایی بود و پس از مدتی دبیرستان شوکتیه نیز به آن افزوده شد. برای تشویق مردم به تحصیل در این مدرسه، به دانش‌آموزان بی‌بضاعت و خانواده‌هایشان کمک‌های نقدی و غیرنقدی مؤثری داده می‌شد.
مدرسه سعادت بوشهر
مدرسه سعادت که در ۱۲۷۸ خورشیدی به سبک آموزشی نوین در بوشهر تأسیس شد، از نظر تاریخی «مادر مدارس جنوب ایران» به شمار می‌رود. بنیان‌گذار آن احمدخان دریابیگی، حکمران وقت بوشهر، بود. محمدحسین سعادت و برادرش عبدالکریم سعادت از نخستین معلمان این مدرسه بودند. به‌سبب کمک‌های مالی مظفرالدین‌شاه به درخواست دریابیگی، این مدرسه به «سعادت مظفری» مشهور شد.
مدرسه سعادت تا سال ۱۳۲۵ هجری قمری سرچشمه خدمات آموزشی نوین نه‌تنها در بوشهر و حوزه خلیج فارس، بلکه در نجف، کاظمین و بحرین نیز بود؛ چنان‌که معلمان آن برای تدریس به بندر لنگه، اهواز و بهبهان هم رفتند و مدارس جدید تأسیس کردند.
مدرسه تربیت شیراز
مدرسه تربیت پسرانه در سال ۱۲۸۶ هـ.خ در شیراز به دست آقا ملاعلیرضا تربیت (مدیر و مؤسس) و پسرش محمد تربیت (معاون) برپا شد. ملاعلیرضا تربیت در جریان انقلاب مشروطه این نخستین مدرسه نوین جنوب ایران را در شیراز بنیان نهاد و سپس در سال ۱۳۳۸ مدرسه‌ای دخترانه به نام تربیت نسوان را جداگانه به آن افزود. مدرسه تربیت نخستین مدرسه‌ای بود که در شیراز و جنوب ایران رسماً به سبک جدید ثبت شد. در آن افزون بر علوم قدیم (مانند قرآن، ادبیات فارسی و ریاضیات)، علوم جدید مانند علم‌الاحیاء (علوم طبیعی)، جغرافیا و زبان‌های انگلیسی و فرانسه نیز تدریس می‌شد. او برای تدریس انگلیسی، معلمی هندی را از هندوستان به شیراز دعوت کرد.
مدرسه مبارکه بختیاری شهرکرد
در سال ۱۲۹۳، حاج میرزا زیرک نخستین مدرسه به سبک جدید را در شهرکرد با نام مدرسه مبارکه بختیاری افتتاح کرد. بسیاری از فارغ‌التحصیلان آن در پنجاه سال اخیر مقامات مهمی در کشور داشته‌اند. حاج میرزا زیرک، پدر احمد زیرک‌زاده، از سیاست‌مداران ملی‌گرا و همراهان مصدق، از سوی سردار اشجع سرپرست دانش‌آموزان بختیاریِ اعزامی به اروپا شد.
مدرسه احمدیه زابل
در زابل، نخستین مدرسه به سبک جدید در سال ۱۲۹۸ شمسی با نام مدرسه احمدیه، منسوب به احمدشاه قاجار، به دستور شوکت‌الملک علم و به دست سیدمحمد فرزان افتتاح شد. در کلاس اول، حروف را در قالب کلمات به دانش‌آموز می‌آموختند. سطح تحصیلی چنان بود که دانش‌آموز در کلاس چهارم می‌توانست متون پرمحتوایی چون گلستان سعدی و کلیله و دمنه را بخواند و حفظ کند. در کلاس ششم، آخرین کلاس مدرسه، زبان‌های عربی، انگلیسی و فرانسه نیز تدریس می‌شد.
در آن زمان در مدرسه شوکتیه بیرجند تا کلاس سوم دبیرستان (سیکل اول) درس داده می‌شد و دانش‌آموزان علاقه‌مند از آن پس ناگزیر بودند برای گرفتن دیپلم به دارالفنون تهران بروند. چند سال بعد، سیدمحمد فرزان مدرسه جدیدی ساخت و نام آن را مدرسه شاهپور گذاشت.
مدرسه محمدیه بندر لنگه
بر پایه اطلاعات اداره آموزش و پرورش شهرستان بندر لنگه، مدرسه محمدیه پس از مدارسی مانند دارالفنون تهران و سعادت بوشهر از نخستین مدارس کشور به شمار می‌رود. این مدرسه در سال ۱۲۹۰ شمسی، در زمان نیابت حکومت میرزا عبدالله‌خان نوری (مدحت‌السلطنه)، به مدیریت عبدالحق، از فضلا و ادیبان دانای اهل هندوستان، تأسیس شد.
محل مدرسه محمدیه پیش از تأسیس، خانه‌ای متروکه و باغی با نخلستان بود که محل اسکان تفنگچی‌ها و نگهداری اسب‌های حاکمان وقت بندر لنگه بود. مردم لنگه و خیّران آن را بازسازی کردند و نام «محمدیه» را، برگرفته از نام پیامبر اسلام، بر آن نهادند.
مدرسه البرز
دبیرستان البرز (پیشتر کالج آمریکایی‌ها یا کالج البرز) از مراکز آموزشی معتبر و قدیمی تهران و از نخستین نمادهای آموزشی ایران است و در شمال‌غربی چهارراه کالج، کوچه البرز قرار دارد. این دبیرستان پس از دارالفنون یکی از نهادهای آموزشی پرافتخار شمرده می‌شود و به‌دلیل نمای رشته‌کوه البرز در پس آن، البرز نام گرفته است.
قدمت آموزشی این دبیرستان به سال ۱۲۵۲ خورشیدی و تأسیس مدرسه آمریکایی‌ها بازمی‌گردد. این مدرسه ابتدایی در سال ۱۲۷۸ خورشیدی، همزمان با مدیریت جردن، به دبیرستان تبدیل شد و در سال ۱۳۰۱ به مکان کنونی خود در چهارراه کالج منتقل شد و در آن زمان کالج آمریکایی‌ها یا کالج البرز نامیده می‌شد. در سال ۱۳۱۹، همزمان با آغاز مدیریت ایرانیان بر آن، نام دبیرستان البرز بر آن نهاده شد. بنای اصلی دبیرستان از نخستین آثار نیکلای مارکف، معمار تفلیسی، است که آثار ماندگار فراوانی در ایران دارد. ساختمان مرکزی و ساختمان علوم این دبیرستان در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده‌اند. دبیرستان البرز به‌دلیل قدمت تاریخی و سوابق درخشان علمی، آموزشی و فرهنگی، در ۱۶ اسفند ۱۳۸۵ از سوی شورای عالی آموزش و پرورش در شمار «مدارس ماندگار» ایران قرار گرفت.
نخستین مدرسه دولتی کرمان
نخستین مدارس جدید کرمان، به سبک تعلیم و تربیت نوین، به همت کیخسرو شاهرخ و زرتشتیان کرمان تأسیس شد. در یادداشت‌های کیخسرو شاهرخ چنین آمده است:
«در ابتدای ورودم، در زمان حکومت فرمانفرما، در کرمان فقط یک مکتب‌خانه در محله شهر بود. برای نخستین بار در سال ۱۲۷۳ اقدام کردم و سه مدرسه دخترانه تأسیس نمودم: یکی در قبه‌سبز، یکی بیرون دروازه ناصریه و دیگری، به تشویق مرحوم جمشید جهانگیر، در محله شهر. همچنین یک مدرسه پسرانه در محله پرموتن، یک مدرسه در قناتستان و دیگری در اسماعیل‌آباد جوپار ساختم. با کمک جامعه، مدرسه بزرگ ملی بیرون دروازه ناصریه ساخته شد که زمین آن را مرحوم ارباب شهریار خدابخش [سروشیان] از اراضی باغ مرحوم ارباب گشتاسب دینیار کرم بخشید و هنوز برجاست.»
او در سال دهم اقامتش در کرمان، یعنی ۱۲۸۱ شمسی، ساخت مدرسه ملی ایرانشهر را در خیابانی که امروز به نام میرزا برزو آمیغی است به پایان رساند.
اگر از نخستین مدارسی که مبلغان مسیحی انگلیسی به‌ترتیب در اصفهان، ارومیه، تبریز و کرمان ساختند صرف‌نظر کنیم، مدارس کیخسرو شاهرخ در کرمان، پس از دارالفنون تهران و رشدیه تبریز، نخستین مدارسی بودند که آموزش به سبک جدید را در ایران آغاز کردند.
پس از تأسیس مدارس کیخسرو شاهرخ در سال ۱۲۷۳ شمسی، مدارس دیگری در کرمان تأسیس شد: مدرسه پسرانه و دخترانه انگلیسی مرسلین (به‌ترتیب ۱۲۷۶ و ۱۲۸۰)، مدرسه ملی ایرانشهر (۱۲۸۱)، مدرسه پسرانه ملی شهاب (۱۲۸۵)، مدرسه پسرانه سعادت (۱۲۸۵)، دبستان دخترانه ملی عصمتیه (۱۲۹۲) و دبستان دخترانه شهریاری (۱۲۹۷).
در سال ۱۲۹۲ شمسی، سید مصطفی کاظمی و یکی از شاگردان دبیرستان آلیانس فرانسه برای تأسیس مدرسه دولتی به کرمان آمدند. سید مصطفی کاظمی در سال ۱۲۹۳، در ۲۸ سالگی، به ریاست اداره معارف کرمان منصوب شد و در دوم بهمن همان سال، با کمک اعانه عمومی و ملی، دبستان دولتی احمدی را تأسیس کرد. این مدرسه به‌سبب سلطنت احمدشاه ابتدا «احمدیه» یا «احمدی» نام داشت، سپس در دوره پهلوی اول، در سال ۱۳۰۵، «مدرسه پهلوی» نامیده شد و پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ۱۳۵۷ به «دبیرستان امام خمینی» شهرت یافت.
سید مصطفی‌خان افزون بر ریاست اداره معارف و مدیریت مدرسه احمدی، در این مدرسه تاریخ، جغرافیا و اخلاق نیز تدریس می‌کرد.
مدرسه ابتدا در خانه استیجاری نصرت‌السلطان در بازار وکیل کرمان قرار داشت. در سال ۱۳۰۷، در زمان ریاست میرزا حسین جودت بر اداره معارف و اوقاف کرمان، به عمارتی دولتی معروف به «خوابگاه ژاندارمری»، در محل کنونی اداره کل آموزش و پرورش استان کرمان، منتقل شد. در سال ۱۳۲۰ دبیرستان پهلوی به محل دبیرستان جم، یعنی همان دبیرستان انگلیسی مرسلین، منتقل و با آن ادغام شد. امروزه دبیرستان امام خمینی بخشی از دبیرستان جم–پهلوی است که تاریخ تأسیس آن به سال ۱۲۷۶ شمسی می‌رسد.
مدرسه ملی ناصری خلخال
مدرسه ناصری خلخال یکی از نخستین مدارس مدرن آذربایجان است. ناصر روائی در سال ۱۲۸۴ شمسی با مساعدت و تلاش شخصی به فکر تأسیس مدرسه در خلخال افتاد. در آن زمان، جز تبریز، در هیچ شهر آذربایجان مدرسه‌ای وجود نداشت و تحصیل، مانند سایر نقاط کشور، در مکتب‌خانه‌ها انجام می‌گرفت.
از حسن اتفاق، در همان زمان میرزا محمدتقی خوجینی، معروف به «حاج معلم»، پس از سال‌ها کسب علم و تجربه در باکو برای دیدار خانواده و اقوامش به خلخال آمده بود. ناصر روائی در ادامه خاطرات خود توضیح می‌دهد که به دستور حاج میرزا محمدتقی خوجینی، اثاث مدرسه را با هزینه شخصی فراهم کرد و بهترین عمارت قصبه (خانه مرحوم حاج سلیم) را با اجاره ماهانه ۱۰ تومان گرفت و در اول مهر ۱۳۲۶ قمری (۱۲۸۷ شمسی) مدرسه را با مدیریت و معلمی حاج میرزا محمدتقی خوجینی گشود.
تدریس در این مدرسه به زبان ترکی آذربایجانی انجام می‌شد. متأسفانه در پاییز ۱۲۸۶ شمسی، بر اثر هجوم یاغیان و اشرار و ناامنی منطقه، مدرسه ناصری منحل و اثاثیه آن غارت شد. در سال ۱۲۸۹ خورشیدی، با همت و مساعدت اهالی خلخال، مدرسه دوباره بازگشایی شد. مدرسه در طول حیات خود فراز و نشیب‌های بسیاری داشت و متناسب با تحولات سیاسی و اجتماعی منطقه، تعطیل، بازگشایی یا تغییر نام می‌یافت، تا اینکه در سال ۱۳۸۴ شمسی، پس از سال‌ها تلاش و گفتگو و با پافشاری مردم فرهنگ‌دوست خلخال، نام مدرسه به نام پیشین خود، یعنی «ناصری»، بازگشت.
مدرسه مظفریه رشت
در سال ۱۲۷۷ شمسی، محمدولی‌خان سپهسالار (نصرالسلطنه)، حاکم گیلان در زمان مظفرالدین‌شاه، نخستین مدرسه رشت را با نام «مدرسه مظفریه شرافت» در یکی از خانه‌های این شهر تأسیس کرد. این مدرسه بعدها با کمک و همیاری مردم به ساختمانی دوطبقه در محله سبزه‌میدان منتقل شد و سرآغاز تأسیس مدارس ملی و دولتی گردید.
مدرسه مصطفویه بستک
مدرسه مصطفویه بستک از مدارس قدیمی و ماندگار ایران است که در اواخر دوره قاجار، در سال ۱۳۰۲ خورشیدی، تأسیس شد. بانی مدرسه شخصی خیّر به نام حاج شیخ مصطفی بن شیخ عبداللطیف عباسی بستکی است که نام او بر کتیبه سردر مدرسه دیده می‌شود. این مدرسه در شهر بستک، استان هرمزگان، قرار دارد و بیشتر ریش‌سفیدان و دانشمندان منطقه از نخستین دانش‌آموختگان آن هستند.
این مدرسه تاکنون بدون وقفه دایر بوده و در ۷ مهر ۱۳۸۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران ثبت شده است. نخستین دبیرستان دخترانه نیز دبیرستان بهشت‌آیین بود که در باغ شمالی دبیرستان ادب قرار داشت و سی سال پس از دبیرستان ادب، به‌عنوان یکی از مدارس نوین ایران، از مهدکودک تا دانشسرا ویژه دختران تأسیس شد.
