فرش دستباف زنجان در نیمه اول قرن ۱۴ شمسی (تقریباً ۱۳۰۰ تا ۱۳۵۰ شمسی / ۱۹۲۱ تا ۱۹۷۱ میلادی) یکی از تولیدات شاخص منطقه شمال‌غرب ایران بوده و تحت تأثیر بافت روستایی و عشایری قرار داشته است.

زنجان از دیرباز در مسیر تجاری مهم بین تبریز و تهران قرار داشته و همین موضوع باعث تأثیرپذیری طرح‌ها و رنگ‌ها از مکاتب قالیبافی آذربایجان شده است.

دسته‌بندی اصلی فرش زنجان

1) فرش طارم (Tarom)

• معروف‌ترین فرش منطقه
• طرح‌ها: ساده، ترنج ریز، لوزی‌های پی‌درپی
• رنگ غالب: لاکی، سرمه‌ای
• پر از نقوش روستایی / عشایری

2) فرش فُوتلوق (Futluq / Foutloq)

• یکی از اصیل‌ترین فرش‌های استان
• طرح‌ها: هندسی، خشتی، گلیم‌مانند
• بافت: با گره ترکی
• معمولاً رنگ‌های تیره و طبیعی

3) فرش ماه‌نشان (Mahneshan)

• نقشه‌های شکسته و هندسی
• زمینه: کرم، لاکی، سرمه‌ای
• شباهت به بافته‌های کردستان و آذربایجان
• دوام بسیار بالا

4) فرش افشار زنجان (Afshar Zanjan)

• بافندگان افشار در بخشی از زنجان ساکن هستند
• طرح‌ها: بوته، ماهی، لچک ترنج
• معمولاً پر از ریزنقش و رنگ‌های شاد سنتی

5) فرش سلطانیه (Soltaniyeh)

• طرح‌های سنتی‌تر
• رنگ‌ها معمولاً روشن‌تر
• بافت ظریف‌تر نسبت به مناطقی مثل طارم

6) فرش قیدار / خدابنده (Gheidar – Khodabandeh)

• طرح‌های ریزبافت
• شباهت به فرش همدان + زنجان
• نقشه‌های بته و لوزی زیاد دیده می‌شود

7) فرش زنجان شهری

• نسبت به مناطق روستایی
  بافت مرتب‌تر و ریزتر
• طرح‌ها: ترنج‌دار، افشان، شاه عباسی
• بیشتر برای صادرات بافته می‌شده

8) فرش انگوران (Angoran)

• طرح‌های سنتی و قفقازی
• رنگ‌ها معمولاً طبیعی و تیره
• هندسی و شکسته

ویژگی‌های فرش دستباف زنجان

طرح و نقشه

در این دوره بیشتر طرح‌ها ذهنی‌باف بوده‌اند (بدون نقشه کاغذی). رایج‌ترین نقوش:

• ترنج و لچک ساده

• طرح‌های هندسی شکسته

• بته‌ای و هراتی

• نقوش الهام‌گرفته از فرش‌های بیجار و تبریز

طرح‌ها معمولاً ساده‌تر و روستایی‌تر از تبریز هستند و حالت اصیل و خودمانی دارند.

رنگ‌بندی

در نیمه اول قرن ۱۴ هنوز استفاده از رنگ‌های گیاهی رایج بود، اگرچه به‌تدریج رنگ‌های شیمیایی هم وارد شدند.

رنگ‌های غالب:

• لاکی تیره (روناسی)

• سرمه‌ای

• کرم و نخودی

• سبز زیتونی

• آبی لاجوردی

رنگ‌ها معمولاً عمیق و گرم هستند.

مواد اولیه

• پرز: پشم دست‌ریس محلی (نسبتاً ضخیم و مقاوم)

• چله: اغلب پنبه، در نمونه‌های قدیمی‌تر گاهی پشم

• گره: عمدتاً گره ترکی (متقارن)

این ویژگی باعث دوام بالای فرش‌های زنجان شده است

رج‌شمار و بافت

• رج‌شمار متوسط (حدود ۲۰ تا ۳۵ رج)

• بافت نسبتاً درشت‌تر از تبریز

• ضخامت بیشتر نسبت به فرش‌های شهری ظریف

به همین دلیل این فرش‌ها بسیار مقاوم و مناسب استفاده روزمره بوده‌اند.