برای نشاندادن آنکه بین تمام گروههایی که به نحوی در تولید فرش دخالت دارند اعم از تولیدکننده و صاحب کار و حتی فروشنده (که بهصورت حرفهای ودایم دراین شغل فعالیت دارند) از نظر درجهبندی مهارت و تسلط بر کار تفاوتی وجود ندارد تاکید بر چند مساله ضروری است:
۱-اول آنکه طبیعتاً بین گروه کارفرمایی و گروهی که در اینجا کارگر نامیده میشوند تفاوتی ذاتی وجود دارد و چنانچه قرار باشد زمانی نوعی درجهبندی بین گروههای بالادست تولید فرش صورت گیرد بعضی اصول اولیه نظیر سابقه کار سابقه خانوادگی شهرت و تخصص در شناخت فرش وبه خصوص درمورد کسانی که بهنوعی از اطلاعاتی هنری برخوردارند از حداقلهایی است که به خوبی در جامعه فرش پذیرفته شده است و بنابراین هرگونه درجهبندی درصورت ضرورت تنها بهصورت عرفی میتواند تحقق یابد
۲-همچنان که دربند قبل دیده میشود درجهبندی صاحبان بالادستی تولید فرش ذاتا و ماهیتاً با کارگران وابسته به تولید فرش که معمولا نمادهای از رنج و محرومیت به شمار میآیند متفاوت است و هدف از درجهبندی مهارت نیز شناسایی تمام عوامل اسیبزا در تمام لایههای فرو دست در بخش تولید فرش و ازبینبردن و یا به حداقل رساندن آنهاست.
۳-شاید به دلایلی که بیشتر به بحثی جامعهشناسی نیاز دارد درجامعه فرش هیچگاه این توافق و اعتقاد جمعی شکل نگرفت که اگر کارگری که در تولید فرش مشغول کار است از سطح رفاه و امنیت شغلی برخوردار باشد و آگاهی روبه رشد داشته باشد و درصورت نیاز از کمکهای فنی و. کارشناسی بهموقع برخوردار شود و سهمی ولو اندک از ارزشهای احتمالی فرش و یا برخی تسهیلات دیگر دریافت دارد، بدون هیچ تردیدی در کیفیت کار که همان بالا بردن ارزش و اعتبار فرش است موثر خواهد بود. امید که روزی اهالی جامعه فرش بتوانند با اعتماد به یکدیگر به رفع مشکلات پیشآمده پرداخته و فرش زیبای ایران را حاصل دل و دست کارگران وابسته به فرش دستباف است از مغاکی که در آن غلتیده رها سازد.
استانداردهای مهارت کارگران وابسته به تولید فرش
سه یا چهار سالی بود که از موسسه استاندارد بازنشسته شده و در بیرون اندک اندک به جمع فرشیان میپیوستم ولی شهرتم به آشنایی با فرش بخصوص با سابفهای که درمورد آموزشگاه داشتم در اداره کار وسازمانهایی که با فرش سروکار داشتند جا افتاده بود. ازاینرو ضمن یک عمل غیرمتعارف درسال ۱۳۶۲ از طریق دوستی که در اداره کار بود درخواستی برای تدوین یک استاندارد برا تعیین درجات مهارت شغلی کارگران بدستم رسید.
درپیشنویسی که همراه آن بود مسایلی ظاهراً مربوط به درجهبندی نوشته شده بود که قبل از هرچیز مبین آن بود که مسئولان ادارات کار و بیمه و بهطورکلی نهادهایی که با کارگران در ارتباط هستند تا چه حد با مسایل مربوط به فرش بیگانهاند
خوشبختانه من بعد از کار موسسه استاندارد آموزشگاهی برپا کردم وسپس چند فرش بافتم و بالاخره تا حدودی به طور عینی و تجربی با مسایل مربوط به فرش وبه ویژه کارگران آشنا شدم و بالاخره استانداردی که در پایین میاید حاصل آن دوران است که در مواردی از گروه کسانی که در سالهای کار در موسسه استاندارد و به هنگام تدوین استاندارد-های مربوط به فرش با من همکاری داشتند کمک گرفتم.
مساله مهمی که در اینجا قابل ذکر است:
۱-همانطورکه دیده می-شود درجهبندی که در پایین آمده کلاً مربوط به کارگران بافنده بوده و سایر حرفههای وابسته به فرش در آن دیده نشده است. باید توجه داشت که از نوشتن این معیار مهارت زمان زیادی میگذرد. ودرجاهای دیگری ذکر شده است که از نظر مردمان عادی و کسانی که بعنوان یک خریدار عادی چندان در مسایل تولید ذی علاقه نیستند نهایت ظلم وبی عدالتی را تنها درمورد بافنده شنیده و یا دیدهاند که در ارتباط بافرش میشناسند.
باتوجهبه مساله یادشده استانداردهای یادشده به دو دلیل هم از نظر زمانی و هم از جهت درنظرگرفتن حقوق سایر حرفهمندان وابسته به فرش نیاز به بررسی دارد که امیدواریم در مباحث آینده به آن بپردازیم.
توجه از آنجا که عنوان استاندارد شاید برای عدهای به دلایل مختلف قابل پذیرش نباشد بجای ان کلمه معیار را استفاده میکنیم.
معیارهای مهارت قالبافی درجه 1
| ردیف | تواناییهای لازم برای انجام کار | ردیف | اطلاعات نظری |
| 1 | توانایی کاربرد ابزارهای قالبافی | 1-1 | آشنایی با دار قالی بافی و طرز ساختن آن |
| 1-2 | آشنایی با قلاب بافی برای گره زدن و بریدن پشم با ابریشم در اندازه معین | ||
| 1-3 | آشنایی با سیخ برای رد کردن بود کلفت و نازک (یا بود زیر و رو) | ||
| 1-4 | آشنایی با شانه و کاربرد آن | ||
| 1-5 | آشنایی با قیچی مخصوص برای بریدن پرز فرش به اندازه معین | ||
| 1-6 | آشنایی با گاوه، تخته نیمکت ابزار تنظیم چوب کوجی و هاف، فشو (تیر)، ،دفتین سیخک و غیره و نحوه کار برد هر یک از ابزارهای فوق | ||
| 1-7 | آشنایی با ابزار پیشرفته ای که میتواند جانشین ابزار سنتی مزبور شود | ||
| 2 | توانایی تنظیم دار قالیبافی | 2-1 | آشنایی با انواع چله کشی |
| 2-2 | آشنایی با شل و سفتی چله | ||
| 2-3 | آشنایی با زمان پایین کشیدن فرش | ||
| 2-4 | آشنایی با نحوه تنظیم دار | ||
| 2-5 | آشنایی با زمان پایین کشیدن فرشی که دیگر جا برای بافت ندارد | ||
| 3 | توانایی چله کشی (برداشتن چله) | 3-1 | آشنایی با نحوه چله کشی فرشهای معمولی |
| 4 | توانایی گلیم بافی (ساده بافی) در اول فرش | 4-1 | آشنایی با نحوه بافتن گلیم ساده پس از پل سازی |
| 4-2 | آشنایی با نحوه کوبیدن گلیم | ||
| 5 | توانایی خواندن نقشه | 5-1 | آشنایی با نقشه خوانی |
| 5-2 | آشنایی با نحوه محاسبه مقدار مواد لازم برای بافت نقشه | ||
| 6 | توانایی گره زدن فرش | 6-1 | آشنایی با انواع گره |
| 6-2 | شناسایی نحوه گره زدن فرش به روش صحیح | ||
| 7 | توانایی شیرازه بستن برای بافت فرش | 7-1 | شناسایی نحوه شیرازه بستن فرش |
| 8 | توانایی رد کردن پود کلفت از لابلای دو نخ (چله) | 8-1 | آشنایی با انواع بود و ویژگیهای آن |
| 8-2 | آشنایی با روشهای مختلف بود زنی | ||
| 8-3 | شناسایی نحوه ردکردن پود کلفت از لای دو نخ چله) با سیخ | ||
| 8-4 | شناسایی نحوه کوبیدن بود کلفت با شانه | ||
| 9 | توانایی رد کردن پود نازک از لابلای دو نخ (چله) و برعکس ود کلفت | 9-1 | شناسایی نحوه رد کردن پود نازک از لای دو نخ چله) برعکس بود کلفت |
| 10 | توانایی پیشگیری از ایجاد عیوب در فرش | 10-1 | آشنایی با علل پاره شدن فرش از وسط یا کناره |
| 10-2 | آشنایی با نحوه پیشگیری از پاره شدن بیشتر | ||
| 10-3 | آشنایی با نحوه رفع عیوب پاره شدن فرش | ||
| 11 | توانایی پایین کشیدن فرش از دار پس از اتمام بافت | 11-1 | شناسایی نحوه پایین کشیدن فرش از دار پس از خاتمه بافت |
| 12 | توانایی بافتن گلیم ساده به انداره معین پس از اتمام بافت | 12-1 | شناسایی نحوه گلیم بافی در انتهای فرش و پل سازی مجدد |
| 13 | توانایی پیشگیری از حوادث ناشی از کار | 13-1 | آشنایی با نحوه کاربرد کپسول اطفای حریف |
| 13-2 | آشنایی با وسایل جعبه کمکهای اولیه و کاربرد آنها | ||
| 13-3 | شناسایی مواردی که ممکن است حادثه ای را برای کارگر ایجاد کند |
معیارهای مهارت قالبافی درجه 3
| ردیف | تواناییهای لازم برای انجام کار | ردیف | اطلاعات نظری |
| 1 | توانایی کاربرد ابزارهای قالبافی | 1-1 | آشنایی با دار قالی بافی و طرز ساختن آن |
| 1-2 | آشنایی با قلاب بافی برای گره زدن و بریدن پشم با ابریشم در اندازه معین | ||
| 1-3 | آشنایی با سیخ برای رد کردن بود کلفت و نازک (یا بود زیر و رو) | ||
| 1-4 | آشنایی با شانه و کاربرد آن | ||
| 1-5 | آشنایی با قیچی مخصوص برای بریدن پرز فرش به اندازه معین | ||
| 1-6 | آشنایی با گاوه، تخته نیمکت ابزار تنظیم چوب کوجی و هاف، فشو (تیر)، ،دفتین سیخک و غیره و نحوه کار برد هر یک از ابزارهای فوق | ||
| 1-7 | آشنایی با ابزار پیشرفته ای که میتواند جانشین ابزار سنتی مزبور شود | ||
| 2 | توانایی تنظیم دار قالیبافی | 2-1 | آشنایی با انواع چله کشی |
| 2-2 | آشنایی با شل و سفتی چله | ||
| 2-3 | آشنایی با زمان پایین کشیدن فرش | ||
| 2-4 | آشنایی با نحوه تنظیم دار | ||
| 2-5 | آشنایی با زمان پایین کشیدن فرشی که دیگر جا برای بافت ندارد | ||
| 3 | توانایی چله کشی (برداشتن چله) | 3-1 | آشنایی با نحوه چله کشی فرشهای معمولی |
| 4 | توانایی گلیم بافی (ساده بافی) در اول فرش | 4-1 | آشنایی با نحوه بافتن گلیم ساده پس از پل سازی |
| 4-2 | آشنایی با نحوه کوبیدن گلیم | ||
| 5 | توانایی خواندن نقشه | 5-1 | آشنایی با نقشه خوانی |
| 5-2 | آشنایی با نحوه محاسبه مقدار مواد لازم برای بافت نقشه | ||
| 6 | توانایی گره زدن فرش | 6-1 | آشنایی با انواع گره |
| 6-2 | شناسایی نحوه گره زدن فرش به روش صحیح | ||
| 7 | توانایی شیرازه بستن برای بافت فرش | 7-1 | شناسایی نحوه شیرازه بستن فرش |
| 8 | توانایی رد کردن پود کلفت از لابلای دو نخ (چله) | 8-1 | آشنایی با انواع بود و ویژگیهای آن |
| 8-2 | آشنایی با روشهای مختلف بود زنی | ||
| 8-3 | شناسایی نحوه ردکردن پود کلفت از لای دو نخ چله) با سیخ | ||
| 8-4 | شناسایی نحوه کوبیدن بود کلفت با شانه | ||
| 9 | توانایی رد کردن پود نازک از لابلای دو نخ (چله) و برعکس ود کلفت | 9-1 | شناسایی نحوه رد کردن پود نازک از لای دو نخ چله) برعکس بود کلفت |
| 10 | توانایی پیشگیری از ایجاد عیوب در فرش | 10-1 | آشنایی با علل پاره شدن فرش از وسط یا کناره |
| 10-2 | آشنایی با نحوه پیشگیری از پاره شدن بیشتر | ||
| 10-3 | آشنایی با نحوه رفع عیوب پاره شدن فرش | ||
| 11 | توانایی پایین کشیدن فرش از دار پس از اتمام بافت | 11-1 | شناسایی نحوه پایین کشیدن فرش از دار پس از خاتمه بافت |
| 12 | توانایی بافتن گلیم ساده به انداره معین پس از اتمام بافت | 12-1 | شناسایی نحوه گلیم بافی در انتهای فرش و پل سازی مجدد |
| 13 | توانایی پیشگیری از حوادث ناشی از کار | 13-1 | آشنایی با نحوه کاربرد کپسول اطفای حریف |
| 13-2 | آشنایی با وسایل جعبه کمکهای اولیه و کاربرد آنها | ||
| 13-3 | شناسایی مواردی که ممکن است حادثه ای را برای کارگر ایجاد کند |