تهران؛ قریهٔ خوش آبوهوای دیروز، کلانشهر آلودههوای امروز
پس از انقلاب صنعتی، آلودگی هوا در شهرها بهمثابهٔ یکی از پیامدهای این انقلاب نمایان شد. این آلودگی ناشی از بیتوجهی به محیطزیست و تعادل زیستی در طبیعت بود. اولین نشانههای آلودگی هوا بهتدریج در شهرهای بزرگ اروپا، که پیشاهنگ انقلاب صنعتی بودند، آشکار شد و اوج این آلودگی در پاییز سال ۱۹۵۳ میلادی در شهر لندن به وقوع پیوست. این آلودگی که ناشی از دود زغالسنگ، سوخت رایج مصرفی در مراکز مسکونی و واحدهای صنعتی، بود، به مرگ بیش از پنجهزار نفر و بستریشدن دهها هزار نفر در بیمارستانها منجر شد. بروز دودمه همراه با رطوبت سنگین، که بعدها از سوی کارشناسان محیطزیست اینورژن (وارونگی دما) نامیده شد، عامل این آلودگی خطرناک بود. این رخداد پرخطر در شهر لندن زنگ خطر را در شهرهای صنعتی به صدا درآورد و این آگاهی بهوجود آمد که رویآوری به توسعهٔ صنعتی بدون توجه به تعادل زیستی و قانونمندیهای طبیعت میسر نیست و میتواند برای بشر مخاطرات جدی در پی داشته باشد.
سالها طول کشید تا قوانین مربوط به حفظ محیطزیست در مجامع قانونگذاری و پارلمانها به تصویب برسد و کنفرانسهای بینالمللی برای تبادل تجربهها و بهکارگیری روشها و فناوریهای نوین برای کاهش آلودگی هوا برپا شود. از آن پس، برای پیشگیری از آلودگی هوا در شهرها، اصول مهمی مانند کنترل توسعهٔ شهری، تأکید بر حملونقل سالم با استفاده از سوختهای پاک و فناوریهای نو، و مهمتر از همه، مکانیابی مناسب و سازگار با محیطزیست برای شهرهای جدید، مورد توجه قرار گرفت. علیرغم این اقدامات، گرایش شهرنشینان برای دورماندن از آلودگی هوا و انتخاب فضاهای بهتر برای زندگی نیز در اروپا شدت یافته است؛ بهطوریکه امروزه هزاران نفر در این قاره، سکونت دائمی در شهرهای کوچک و مناطق روستایی را به ماندن در شهرهای بزرگ، که اغلب با آلودگی هوا و همچنین انواع آلودگیهای صوتی روبهرو هستند، ترجیح دادهاند.
کلانشهر تهران که از لحاظ کیفیت هوا امروز در زمرهٔ آلودهترین شهرهای جهان قرار دارد، روزگاری از خوشآبوهواترین آبادیهای ایران محسوب میشد. بر اساس تازهترین آمارها، هوای سالم کلانشهر تهران در تمام طول سال بهزحمت به ده روز میرسد. این آلودگی منحصر و محدود به شهر تهران نیست، بلکه شهرهای تبریز، مشهد، اهواز، اصفهان و کرج نیز با آغاز فصل پاییز بهشدت آلوده میشوند و در بسیاری از روزهای سال ناسالم هستند. برای آگاهی از ریشهها و علل آلودگی هوای شهرهای بزرگ، که امروز تندرستی میلیونها نفر را به خطر انداخته است، ابتدا و بهاجمال به بررسی پیشینهٔ شهر تهران، بهعنوان پایتخت ایران، میپردازیم؛ شهری که روزگاری به داشتن آبوهوای خوش شهره بود و از اواخر دههٔ پنجاه شمسی بهصورت روزافزون دچار آلودگی هوا شد.
برخی از تاریخنگاران نوشتهاند که آقامحمدخان قاجار به دلیل نزدیکی قریهٔ تهرانِ آن روز به مازندران، این آبادی را بهعنوان پایتخت برگزید. اما تردیدی نیست که خوشآبوهوابودن شهر اولیهٔ تهران، که بعدها چنارستان و انارستان هم نامیده شد، نیز در انتخاب آن برای مرکز حکمرانی شاهان قاجار دخیل بوده است. تهران که تا اواخر دههٔ بیست خورشیدی، آب ساکنانش از طریق شبکههای قنات و همچنین نهرهایی که از رود-درههای شمالی سرچشمه میگرفتند تأمین میشد، در آغاز دههٔ سی قدم به عرصهٔ توسعه گذاشت و همزمان با شکلگیری اولین مؤسسات تمدنی مانند دانشگاه، راهآهن، مراکز درمانی، آبلولهکشی، شبکهٔ مخابراتی و برق، بهمرور بر جمعیت آن افزوده شد.
در آن زمان، تهران به دلیل وفور باغها و مزارع کشاورزی در مناطق شمالی و جنوبی، یک باغشهر محسوب میشد. به همین دلیل، علیرغم محصوربودن شهر میان سلسلهکوههایی از سه جهت — بهخصوص در شمال، که مانع از نفوذ هوای مرطوب استان مازندران به این شهر شده است شهر تحت تأثیر جریان دائمی هوا و وزش باد از غرب و وفور باغها در قدیم، همواره از هوای خوب برخوردار بود.
از اوایل دههٔ چهل شمسی، به دلیل اجرای قانون اصلاحات ارضی و هجوم جمعیت قابلتوجهی از روستا به شهر، و همزمان احداث کارخانههای صنعتی در دوسوی جادهٔ تهران به کرج، جمعیت این شهر روزبهروز فزونی گرفت. سرازیرشدن جمعیت دهقانی، که حالا در جستوجوی کار به تهران رو میآوردند، روند افزایش جمعیت در این شهر را تصاعدی کرد؛ چون افزایش مراکز صنعتی و ساختوسازها در شهر تهران، علاوه بر مهاجرت روبهافزایش سالیانه، هر سال هزاران کارگر ساختمانی را نیز روانهٔ این شهر میکرد که بسیاری از آنها ترجیح میدادند بهصورت اجارهنشینی در خانههای نزدیک به حواشی شهر، یا حاشیهنشینی محض، ساکن پایتخت شوند. این افزایش جمعیت همزمان با توسعهٔ بیرویهٔ شهر، و بهتبع آن افزایش تردد وسایل نقلیهٔ موتوری در این شهر شد که هنوز هم یکی از علتهای مهم آلودگی هوای تهران و دیگر شهرهای بزرگ ایران محسوب میشود.
اسماعیل عباسی
