بازچرخانی بهترین روش برای صرفه جویی ومصرف بهینه آب
اشاره :
در بخش اول این یادداشت ،به بهانه جست و جوی راه حل برای برون رفت از پیامد های خشکسالی طولانی و بحران کم آبی در بسیاری از مناطق کشور ما از جمله کلان شهر تهران با نگاهی کلی به و ضعیت منابع وچگونگی مصرف آب در ایران و همچنین ابداعات ایرانیان برای مصرف بهینه آب که از سر ضرورت و نیاز ب وده و منجر به اختراع افتخار آفرین قنات بدست نیاکان ما شده است ، به برخی راهکار ها برای کاهش مشکلات کم آبی در شرایط کنونی فهرست وار اشاره شد .در بخش دوم این یادداشت که پیش رو دارید ، به ضرورت به کارگیری باز چرخانی آب به عنوان یک روش موفق و تجربه شده در جهان به ویژه برای تامین آب مصرفی صنایع و بخش کشاورزی پرداخته ایم.
***
در کشور ما تامین آب به صورت سدسازی بیشتر از سایر روش ها،از دهه چهل خورشیدی به این سو رواج یافته است .این روش منسوخ شده در بسیاری از کشور های جهان از جمله آمریکا،هم نیازمند سرمایه گذاری سنگین و هم دربرگیرنده مخاطرات جدی برای زندگی رودخانه ها و محیط زیست است .از این رو به جای سدسازی بی رویه و روش های پر ریسک مثل انتقال و جا به جائی آب از یک منطقه به منطقه دیگر ،حفظ سفره های آب زیر زمینی ،صرفه جویی و مصرف بهینه وبازچرخانی آب باید بیش از بیش مورد توجه قرار بگیرد
در نبود برنامه ریزی دقیق در زمینه تقاضای آ ب وضعف های آشکار در نحوه مدیریت منابع آبی، آب در ایران بیش از حد متوسط جهانی مصرف می شود .با عنایت به تنوع مصرف در پروسه تولید صنایع ، شرب و بهداشتی و فضای سبز، همانطور که گفته شد به کارگیری روش های بازچرخانی آّب به مثابه تجارب موفق جهانی، ضروری است. دستیابی به این روش نیازمند تصمیمات شجاعانه دولت و حمایت مردم است و می تواند به برون رفت از بحران کمبود آّب که این روزها گریبانگیر بسیاری از استان های ایران است ،کمک کند.
در قرن حاضر بارشد جمعیت ،گسترش شهرنشینی و توسعه بخش های کشاورزی و صنعت ،تقاضا برای آب روز به روز در حال افزایش است .در شرایطی که به دلایل گوناگون و به خصوص تغییرات آب و هوایی ،کمبود بارش های فصلی و خشکسالی بخش های وسیعی از جهان با کمبود آب روبرو شده اند ،بازیافت و بازچرخانی آب (استفاده مجدد از پساب )از راهکارهای رایج رفع مشکل کم آبی در جهان به حساب می آید.به نظر کارشناسان در آینده نه چندان دور با جداشدن آب مصرفی صنایع،اهمیت استفاده صنایع از پساب مورد توجه قرار خواهد گرفت.
در حال حاضر شیوه باز چرخانی آب یعنی استفاده مجدد از پساب در جهان به سرعت در حال گسترش است و در مجموع استفاده مجدد از فاضلاب و به عبارتی ،آب الوده تصفیه شده برای مصارف آبیاری فرایند های صنعتی ،فلاش کردن در سرویس های بهداشتی ،ایجاد دریاچههای مصنوعی،آتش نشانی،شست و شوی فضاهای شهری،کارواش ،تغذیه منابع آب ،تهیه بتن و …کاربرد دارد .طبق گزارش منابع سازمان ملل متحددر دهه های اخیر،سرمایه گذاری در بخش بازیابی آب ،به طور متوسط حدود شصت در صد رشد کرده است و دستیابی به اهداف توسعه پایدار و اکولوژیک ،بازیابی فاضلاب به عنوان یک منبع عظیم آبی و سرمایه ملی مورد توجه قرار گرفته است.
در این راستا حفظ منابع اولیه آب از طریق کنترل برداشت های بی رویه ، به ویژه منابع آب های زیر زمینی ،افزایش آبخوان ها برای جلوگیری از فرونشست زمین در مرکز توجه بوده است .در مجموع علت های گوناگون از قبیل ؛فشار بر منابع آب به علت گرمایش زمین ،رشد جمعیت ،رشد شهر ها و شهر نشینی و افزایش فشار بر سیستم های بهداشتی در تشویق کشور ها به استفاده از فاضلاب تصفیه شده موثر بوده است .از سوی دیگر رشد فناوری های جدید و تایید شده برای تصفیه فاضلاب با کیفیت مناسب این رویکرد جهانی را تسهیل کرده است.
در ایران تا پایان سال 1350 خورشیدی شرایط منابع آب و استفاده از این منابع به صورتی بود که نیازی به آب بازیافتی احساس نمیشد .اما در سال های اخیر ضرورت باز چرخانی آب در کشور ما مورد توجه قرار گرفته و از اصول برنامههای راهبردی وزارت نیرو معرفی شده است .در سایر کشور های جهان و به ویژه اطریش ،انگلیس و بیشتر کشور های اروپایی ،با وجود فراوانی آب ،برای تامین آب صنایع ،بخش کشاورزی ،حمام و امثالهم تنها از آب بازیافتی استفاده می شود.درکشور ما و در شرایطی که هنوز در آغاز راه استفاده از آب بازیافتی قرار داریم ،طبق اعلام منابع رسمی ،در صنایع کاغذ سازی ،برخی از شرکت های خودرو سازی ،تمام آب مصرفی بازچرخانی شده و دوباره به بخش مصرف بازگردانده می شود.این روش در مبارکه و لنجان اصفهان به ویژه در صنایع فولاد نیز مورد توجه قرار گرفته است.
با توجه به کاهش بارش های فصلی در دهه های اخیر و کاستی گرفتن منابع آب زیرزمینی، ضرورت حکم می کند که در تمام بخش ها اعم از شهری و صنعتی به سوی باز چرخانی آب و در واقع استفاده از پساب تضفیه شده حرکت کنیم .از سوی دیگر باید به این واقعیت نیز توجه داشت که جایگزینی منابع آب طبیعی به ویژه سفره های آب زیرزمینی که طی هزاران سال در نتیجه فعل و انفعالات اقلیمی و رفتار های زمین به وجود آمده بودند ،حتی با صرف میلیاردها تومان بودجه هم امکان پذیر نخواهد بود.از این رو استفاده از روشهایی همچون باز چرخانی آب اجتناب ناپذیر است.
از سوی دیگر با اجرای طرح باز چرخانی آب در قالب یک سامانه دقیق و کنترل شده ،مشکل استفاده از آب های آلوده و فاضلاب خام در بخش کشاورزی که به خصوص در کشتزار های جنوب تهران مسئله سازشده است ،برطرف خواهد شد. درحال حاضردر ایران بیش از 70 درصدصنایع از منابع آب شیرین استفاده می کنند.ادامه روند کنونی با توجه به مشکلات کم آبی که گریبانگیر بخش های بزرگی از مناطق ایران است ،ممکن نیست .امروزه یکی از راه های دستیابی به امنیت در بخش آّب،تنوع بخشی به این منابع است .در بهره گیری از منابع،تاکنون منابع متعارف آبی مانند آب های سطحی و زیرزمینی بیشتر مورد توجه بوده است اما اکنون با توجه به محدود بودن منابع متعارف ،طبیعی است که بهره برداری ها به سمت منابع نامتعارف مانند بازیافت آب معطوف شوند.
در روند کنونی ،صنایع آب را از وزارت نیرو دریافت می کنند و پس از استفاده در خط تولیدآن را به صورت فاضلاب سنگین و آمیخته با انواع آلاینده ها از جمله فلزات سمی در طبیعت رها می کنند که باعث مشکلات عدیده زیست محیطی به خصوص آلودگی وسیع و گاهی غیر قابل بازگشت سفره های آب زیرزمینی می شود. در حالی که می توان با باز چرخانی آب مصرفی در صنعت را نیز تصفیه و مجددا در بخش های صنعتی مورد استفاده قرار داد .به کارگیری این روش موجب صرفه جویی قابل توجه در آب و هزینه ها می شود و هزینه های تمام شده برای تولید محصولات صنعتی را نیز کاهش می دهد.
دربسیاری از کشورهای جهان از جمله ژاپن استفاده از روش بازچرخانی آب رو به افزایش است ،به طوری که این رقم از 18 مورد در سال 1969 به 104 مورد در سال 2010 رسیده است .در این کشور اجرای پروژه های موفق بازچرخانی آب به خصوص در مجتمع های اداری ،هتل ها ،مراکز فرهنگی و تجاری مورد توجه قرار گرفته است .بر اساس آمار در کشور ژاپن تا سال 2012 معادل 345 هزار متر مکعب پساب تصفیه شده حاصل می شود که از این مقدار 230 هزار متر مکعب برای مصارف آبیاری فضای سبز و سرویس های بهداشتی مورد استفاده قرار می گیرد. .
درکشور های عربی به دلیل افزایش تنش و بحران آب،استفاده مجدد از فاضلاب مورد توجه قرار گرفته است .بر اساس اطلاعاتی که از سوی منابع خبری در رسانه ها انتشار یافته ،طبق تصمیم اتاق فکر وزارت نیرو ،باز چرخانی آب به عنوان بخشی از سیاست های وزارت نیرو در دست اجرا قرار گرفته است .در همین راستا احداث تصفیه خانه های فاضلاب در مقیاس های بزرگ و کوچک پیش بینی شده است که قرار است پس از حصول توافق نهایی از سوی دولت عملیاتی شود. از اهداف اصلی این طرح ها ،تامین آب مورد نیاز بخش صنعت از محل تصفیه و بازچرخانی فاضلاب است که می تواند ابعاد گسترده تری پیدا کند
