میرزاتقیخان امیرکبیر صدراعظم ناصرالدین شاه پس از سفری که به روسیه کرد، متوجه نیاز بسیارِ کشور به یک یا چند مرکز آموزش عالی شد و از همان آغاز صدارتش تاسیس چنین مرکزی تلاش کرد. دارالفنون نخستین سازمان آموزش عالی نوین در ایران است که در تاریخ ششم دی ۱۲۳۰ خورشیدی (۱۸۵۱ میلادی) به ابتکار میرزا تقیخان فراهانی (امیرکبیر) در دوران ناصرالدینشاه قاجار بنیانگذاری شد. این نهاد دریکی از خیابانهای مرکزی تهران ایجاد شد و هدف اصلی آن آموزش علوم و فنون جدید به جوانان ایرانی بود.
امیرکبیر، با موافقت ناصرالدینشاه، جای ساختمان دارالفنون را کنار کاخهای سلطنتی و جایی که سربازان آموزش نظامی میدیدند برگزید، و به میرزارضاخان مهندس تبریزی که یکی از پنج نفر محصل اعزامی به لندن در زمان عباس میرزا بود دستور تهیه نقشه ساختمان داد. نقشه ساختمان از روی طرح عمارت سربازخانه ولیچ انگلیس در اواخر ۱۲۲۹ آماده و محمدتقی معمار باشی به ساختن آن مامور شد و کار را آغاز کرد. قسمت شرقی بنا در سال۱۲۳۰، پایان یافت.
برای اداره مدرسه، امیرکبیر در آغاز، از استادان خارجی برای تدریس دعوت کرد. او که با سیاست دولتهای فرانسه و انگلیس آشنا بود، دست نیاز بهسوی آنها دراز نکرد، بلکه به سراغ اتریشیها رفت و شش استاد را برای شش سال با مقرری سالانه چهارهزار و چهارصد تومان استخدام کرد.
استادان اتریشی، ۲۷ محرم ۱۲۶۸، دو روز پس از برکناری امیرکبیر به تهران رسیدند. بااینحال، امیرکبیر آنان را به داوودخان سفارش کرد و به او گفت چندان که میتواند به آنان مهربانی کند و نگذارد ناراحت و آزردهخاطر شوند. ناصرالدینشاه نیز از ورودشان باخبر و خوشحال شد و داوودخان را به حمایل سرخ سرتیپی مفتخر کرد. با وجود این گویا استقبال خوب و شایانی از استادان اتریشی نشد. یاکوب ادوارد پولاک، ازجمله آن استادان، سرگذشت پذیرایی سرد ایرانیان را اینگونه نوشتهاست:
ما ۲۴ نوامبر ۱۸۵۱ وارد تهران شدیم. پذیرایی سردی از ما کردند. کسی به پیشواز ما نیامد و اندکی پسازآن آگاه شدیم که در این میانه اوضاع دگرگون شدهاست و چند روز پیش از ورود ما، در پی کارشکنیهای درباریان و بهویژه دسیسههای مادر شاه، که از دشمنان سرسخت امیر نظام بود، میرزاتقیخان برکنار شدهبود. اما همینکه امیر از ورود ما آگاه شد، به میرزا داوود خان گفته بود این اتریشیهای بیچاره را من به ایران آوردهام. اگر سر کار بودم، اسباب آرامش آنها را فراهم میکردم، اما اکنون نگرانم به آنان خوش نگذرد. سعی کن کارشان روبهراه شود..
آن زمان، هفت استاد اتریشی، دانشآموزان را که اغلب از خانوادههای مهم و بانفوذ بودند، آموزش میدادند. با آنکه مدرسه آغاز بهکار کردهبود، کار ساختمان آن آن تا ۱۲۶۹ قمری ادامه داشت. در ۱۳۰۴ قمری، نیرالملوک، وزیر علوم، تالار نمایشی بهعنوان تئاتر در مدرسه ساخت. از آن زمان، درِ اصلی مدرسه در خیابان همایون بسته و دری به خیابان ناصریه سابق و ناصر خسرو کنونی گشودهشد.
محمدحسن خان اعتمادالسلطنه، در المآثر و الآثار ص ۱۵۲ اشاره میکند بعدها با اعتراض سفیر انگلستان به اتریشی بودن استادان، چند استاد ایتالیایی، فرانسوی و آلمانی نیز به آنها افزودهشدند. سه استاد ایرانی طب، عربی و جغرافی و یک استاد فرانسوی مقیم ایران نیز به آنها پیوستند.
دارالفنون، و با حضور ناصرالدین شاه، میرزا آقاخان نوری صدراعظم جدید و گروهی از دانشمندان و استادان ایرانی و اروپایی، با ۳۰ نفر شاگرد گشایش یافت و میرزامحمدعلیخان شیرازی، وزیر امور دول خارجه، مأمور تنظیم و اداره آن شد. و پس از، ریاست مدرسه به عزیزخان آجودانباشی سپردهشد و رضاقلیخان هدایت که از سفارت خوارزم برگشتهبود، به نظامت دارالفنون گماشتهشد.
دارالفنون بهعنوان یک مرکز آموزشی، شامل رشتههای مختلفی مانند پزشکی، مهندسی، علوم نظامی و سایر فنون نوین بود. این سازمان با دعوت از استادان خارجی، بهویژه از اتریش، در تلاش بود تا استانداردهای آموزشی مدرن را در ایران پیادهسازی کند. در نتیجه، بسیاری از دانشآموختگان دارالفنون بهعنوان پیشگامان علوم و فنون جدید در ایران شناخته میشوند.
پیادهنظام، سوارهنظام، توپخانه، مهندسی، پزشکی و جراحی، داروسازی و کانیشناسی در دارالفنون تدریس میشدند زبان فرانسه، علوم طبیعی، ریاضی، تاریخ و جغرافی، دروس مشترک همه رشتهها بود. بعدها زبان انگلیسی، روسی، نقاشی ودموسیقی به آنها افزودهشد. به دلیل اهمیت دارالفنون در گسترش علم و دانش، بسیاری از دانشگاههای خارجی به ویژه در سده نوزدهم و اوایل بیستم در ایران بهطور غیررسمی به این نام شناخته میشدند. این سازمان بهعنوان الگویی برای سایر نهادهای آموزشی نوین در کشور عمل کرد و نقش محوری در مدرنیزاسیون نظام آموزشی ایران ایفا نمود..
دارالفنون گرچه توسعه نیافت اما تجربه مغتنمی پیشروی کسانی که در آرزوی آشنایی ایرانیان با دانشهای جدید و پیشرفتهای اروپائیان در صنعت، اقتصاد، سیاست و بودهاند، بوجود آورد. با عطف به این تجربه در سال ۱۳۰۷ ه. ش دکتر محمود حسابی پیشنهاد راهاندازی مرکزی جامع همه یا اغلب دانشها را با وزیر فرهنگ وقت، دکتر علی اصغر حکمت، در میان نهاد.
ساختمان مدرسه، پنجاه اتاق چهار در چهار ذرعی در چهار سوی حیاط داشت. ظاهر این اتاقها «منقش و مُذَهَّب» توصیف شده، که مشخص است تزئینات چشمنواز نقاشی و گچبری رنگی داشتهاند. جلوی اتاقها ایوان و سایبان ساخته بودند. در وسط حیاط مدرسه حوض بزرگی قرار داشت که اطرافش باغچههایی برای و گل و درخت بود. میان باغچهها را خیابان کشیده، با آجرهای بزرگ معروف به قزاقی فرش کرده بودند. در ضلع شرقی و پشت کلاسها چندین مغازه ساخته بودند که وزارت علوم و معارف در بالاخانه آنها مستقر بود. در ضلع شمالی و پشت ساختمان مخابرات امروزی محوطهای وسیع با چند اتاق کوچک و بزرگ قرار داشت که مدرسه دانشجویان نظامی و بعدها، دانشجویان موسیقی بود.
دارالفنون، آزمایشگاههای فیزیک و شیمی و داروسازی، چاپخانه، کتابخانه، و سفرهخانه (غذاخوری) داشت. در یکی از اتاقهای آن دو اسکلت برای آموزش دانشجویان پزشکی نگهداری میشد. در نیمهاول ۱۳۰۴ قمری، نیرالملوک وزیر علوم با همکاری امینالسلطان وزیر مالیه با خرید و تخریب خانههای ضلع جنوبی مدرسه، تالار بزرگ نمایش را ساخت تا ناصرالدینشاه، که در سفر فرنگ با تئاتر آشنا شدهبود، در آن تئاتر تماشا کند. درِ اصلی مدرسه در آغاز به خیابان باب همایون باز میشد
ساختمان فعلی دارالفنون
ساختمان که درسال۱۲۳۰ش افتتاح شد هشتاد سال برجا بود و در ۱۳۰۸ خورشیدی، باآنکه همچنان قابل استفاده بود، تخریب شد. در آن سال، میرزایحییخان اعتمادالدوله قراگزلو وزیر معارف وقت ساختمان اولیه را در هم کوبید و با نقشه و نظارت نیکلای مارکف، مهندس روس مقیم ایران، ساختمان امروزی را به جای آن ساخت. در۱۳۱۳ ش علیاصغر حکمت وزیر فرهنگ وقت نیز،، عماراتی را در شمال و جنوب بر آن افزود. امروزه ورودی ساختمان، در شمالشرقی مدرسه و رو به خیابان ناصرخسرو باز میشود. این دروازه بهشیوه معماری سنتی، طاق زنجیرهای بلندی دارد. دو ستون استوانهای نقرهای در دوسوی درگاه، طاق این دروازه را نگه داشتهاست. درست بالای در دولنگهای چوبی و قهوهای مدرسه، «دارالفنون» و سال تأسیس آن، ۱۲۶۸ قمری، را بر کاشی نوشتهاند. این در که در یکی از چهار کنج مدرسه قرار دارد به فضایی هشتیمانند باز میشود که از سوی دیگر به حیاط راه دارد. ساختمان دوطبقه مدرسه، زیربنایی مستطیلشکل دارد. در رأس هر چهار ضلع، چهار پلکان مارپیچی، طبقه پایین مدرسه را به طبقه بالا وصل میکند. درحاشیه بیرونی پلهها، نرده آهنی توپری نصب شدهاست که مانع از سقوط افراد میشود. ساختمان امروزی سیودو کلاس دارد؛ دوازده کلاس در دو طبقه ضلع شرقی،
